Paspayı nedir, net beton örtüsü ile farkı ne?
TS 500 iki ayrı tanım yapar. Beton örtüsü, boyuna donatı ağırlık merkezi ile en dış beton lifi arasında kalan uzaklıktır ve hesap tarafında kullanılır. Net beton örtüsü, en dıştaki donatı dış yüzü ile en dış beton lifi arasında kalan uzaklıktır. Şantiyede paspayı denildiğinde kastedilen bu ikinci değerdir.
Fark küçük görünür ama sahada hataya yol açar. Ölçü etriyenin dış yüzünden alınır, boyuna demirden değil. Boyuna demire göre ayarlanan takoz, etriye çapı kadar eksik örtü bırakır; korozyon da her zaman en zayıf noktadan başlar.
Paspayının dört görevi vardır:
- Kimyasal koruma: Betonun boşluk suyu yaklaşık pH 12,5–13,5 seviyesinde alkalidir. Bu ortamda çelik yüzeyinde ince bir pasif oksit filmi oluşur ve çelik fiilen paslanmaz.
- Fiziksel bariyer: Karbondioksit, klorür, su ve oksijenin donatıya ulaşmak için kat etmesi gereken yoldur.
- Aderans: Donatıyı saran beton kenetlenme gerilmelerini taşır. TS 500 bunu sayıya da bağlar: beton örtüsü donatı çapından küçükse ya da aynı sıradaki çubuklar arasındaki net uzaklık donatı çapının 1,5 katının altına düşerse, hesaplanan kenetlenme boyu 1,2 ile çarpılarak artırılır.
- Yangın koruma: Örtü ısıyı geciktirir; çelik ısındıkça akma dayanımını hızla kaybeder.
Donatı korozyonu nasıl başlar ve betonu nasıl parçalar?
Sağlam betonda donatı pasif haldedir. Korozyonun başlaması için bu pasif filmin bozulması gerekir ve bunun pratikte iki yolu vardır.
Birinci yol karbonatlaşmadır. Havadaki karbondioksit beton yüzeyinden içeri sızar, kalsiyum hidroksitle tepkimeye girer ve kalsiyum karbonata dönüşür. Bu bölgede pH düşer; yaklaşık 9 seviyesinin altına inince pasif film çözülür. Karbonatlaşma cephesi yüzeyden içeri ilerler ve derinliği kabaca zamanın kareköküyle artar: başta hızlı, sonra yavaşlayarak, ama durmadan. Cephe donatıya ulaştığı gün korozyon başlar.
İkinci yol klorürdür. Deniz serpintisi, tuzlu nem veya buz çözücü tuz, klorür iyonlarını kılcal boşluklardan içeri taşır. Klorür farklı çalışır: pH düşmese bile pasif filmi noktasal olarak deler. Donatı yüzeyindeki birikim eşik değeri aştığında çukurcuk korozyonu başlar; kesit kaybı yerel olduğu için dışarıdan hiçbir iz görülmeden donatı incelmiş olabilir.
Sonrası mekanik bir zincirdir. Pas ürünleri, tükettikleri çelikten çok daha fazla hacim kaplar. Bu artış beton örtüyü içeriden iter, donatı doğrultusunda düzgün bir çatlak açar, ardından örtü pul pul ayrılır: kabuk atma. Çatlak açıldığı anda su, oksijen ve klorür donatıya doğrudan ulaşır ve süreç kendini hızlandırır. Hem donatı kesiti hem aderans kaybolur.
Sahada üç belirti bu tabloyu ele verir: donatı doğrultusunda düz çatlak, yüzeyde kahverengi pas akıntısı, bastırılınca boş ses veren kabarmış bölgeler. Bunlar yüzey sorunu değil, kesit kaybının dışa vuran işaretidir. Korozyonun ne kadar ilerlediği ve onarımın kapsamı; kesitteki kayıp oranına, elemanın taşıdığı yüke ve klorürün ulaştığı derinliğe göre değişir.
Beton pas payı kaç cm olmalı? TS 500 taban değerleri
Paspayı tek bir sayı değildir; eleman türüne, elemanın bulunduğu ortama ve projede tanımlanan maruziyet sınıfına göre değişir. TS 500, en dış donatının dış yüzünden ölçülen net beton örtüsü için şu en küçük değerleri verir:
| Eleman ve konum | En küçük net beton örtüsü |
|---|---|
| Zeminle doğrudan ilişkide olan elemanlar | 50 mm (5 cm) |
| Hava koşullarına açık kolon ve kirişler | 25 mm (2,5 cm) |
| Yapı içinde, dış etkilere açık olmayan kolon ve kirişler | 20 mm (2 cm) |
| Perde duvar ve döşemeler | 15 mm (1,5 cm) |
| Kabuk ve katlanmış plaklar | 15 mm (1,5 cm) |
Bu değerler tabandır, hedef değil. TS 500 aynı maddede, yangının, paslanmanın ve diğer zararlı dış etkenlerin söz konusu olduğu durumlarda beton örtüsünün gerekli görüldüğü kadar artırılmasını ister. Projede tanımlanan maruziyet sınıfı da çoğu zaman taban değerin üzerine çıkmayı gerektirir. Uygulanan değer statik projede yazar; sahada tutturulması gereken ölçü odur.
Donatısı altta olan bir eleman doğrudan zemine yapılacaksa, temel plaklarında olduğu gibi, zemin türü dikkate alınarak en az 50 mm kalınlığında beton veya benzeri bir yalıtım tabakası serilmelidir. Şantiyede grobeton denen bu tabaka olmadan alt paspayı tutturulamaz: takoz çamura gömülür, donatı zemine oturur.
Fazlası da bedelsiz değildir. Örtü kalınlaştıkça faydalı yükseklik azalır, eğilme kapasitesi düşer ve çatlak genişlikleri artar. 3 cm yerine 6 cm takoz koymak koruma değil, hesabı bozan bir hatadır.
Hangi ortamda paspayı ne kadar artırılır?
Paspayı kararı tek başına verilmez; ortamın dayattığı risk ile betonun özellikleri birlikte değerlendirilir. Aşağıdaki tablo, maruziyet sınıfları ile saha kararları arasındaki bağı özetler.
| Ortam | Baskın risk | Paspayı yaklaşımı | Beton tarafı önlem |
|---|---|---|---|
| Isıtılan iç mekân kolon ve kirişi | Kuru ortam, karbonatlaşma yavaş | Taban değer çoğunlukla yeterli | İyi sıkıştırma |
| Dış havaya açık cephe kolonu, balkon | Karbonatlaşma, ıslanma-kuruma | Taban değerin üzerine çıkılır | Su/çimento oranı sınırın altında, kür uzun |
| Temel, bodrum perdesi, istinat | Sürekli nem, zemin suyu | En az 50 mm, grobeton şart | Geçirimliliği düşük beton |
| Kıyı bandı, deniz serpintisi | Klorür; en agresif senaryo | Projede artırılmış değer | Yüksek beton sınıfı, kusursuz sıkıştırma |
| Otopark döşemesi, tuz teması | Deniz dışı klorür, aşınma | Artırılmış değer | Geçirimsiz beton, yüzey koruma |
İzmir'de kıyı bandı satırı sıkça devreye girer. Karşıyaka kıyı şeridi ile Urla ve Seferihisar taraflarındaki sahil parsellerinde tuzlu nem süreklidir. Buca'da yeterli olan bir örtü ve beton bileşimi, denize 100 m mesafedeki parselde yetersiz kalabilir. Bu ayrım projede maruziyet sınıfı olarak tanımlanır; sınıf, parselin denize uzaklığına, hâkim rüzgâra ve elemanın ıslanma-kuruma düzenine göre belirlenir.
Projedeki paspayı sahada nasıl tutturulur?
Projedeki değer, ancak beton dökülürken donatı doğru yerde duruyorsa gerçekleşir. TS 500 bunu net anlatır: donatı askıya alınmalı, kalıp ile donatı arasına beton takozlar, iki sıra donatı arasına çelik çubuk parçaları konmalıdır; bunların yerine bu amaçla hazırlanmış plastik elemanlar da kullanılabilir.
- Son kontrol döküm öncesinde yapılır. Donatı çapları, aralıkları, takozların yeri ve sıklığı projeye karşı beton gelmeden önce gözden geçirilir; eksik takoz o an tamamlanır. Beton kalıba indikten sonra paspayını düzeltmenin yolu yoktur, bu yüzden kontrol kalıp kapanmadan bitirilir.
- Donatı temiz olmalı. TS 500 çeliğin kullanılmadan önce kir, yağ ve yüzeyden ayrılabilen pastan temizlenmesini ister. Yüzeyi tutan ince pas aderansı bozmaz; kabuk halinde ayrılan pas ve yağ tabakası bozar.
- Takoz ölçüsü doğru seçilmeli. Takozun üzerindeki değer, donatıyı kalıptan ne kadar uzakta tutacağıdır. İstenen net örtü 3 cm ise 3 cm takoz kullanılır ve takoz etriyenin altına oturur. Ufalanan veya gözenekli takoz, örtünün içine gömülü bir zayıf nokta bırakır.
- Sıklık, donatının sarkmayacağı kadar olmalı. Kesin aralık donatı çapına ve sepet rijitliğine göre değişir. Ölçüt basit: iki takoz arasında donatı kendi ağırlığıyla veya üzerine basıldığında kalıba yaklaşıyorsa takoz yetersizdir. Düşey elemanlarda takozlar hem yatayda hem düşeyde dağıtılır.
- Donatı aralıkları da örtü kadar önemli. TS 500'e göre aynı sıradaki çubuklar arasındaki net aralık, donatı çapından, en büyük agrega çapının 4/3'ünden ve 25 mm'den az olamaz; kolonlarda iki boyuna donatı arasındaki net uzaklık çubuk çapının 1,5 katından, en büyük agrega çapının 4/3'ünden ve 40 mm'den az olamaz. Aralık daraldığında iri agrega geçemez, donatı arkasında boşluk kalır ve örtü kâğıt üzerinde kalır. Dmax 22,4 mm yerine 16 mm sipariş etmek sık donatılı kesitlerde bu yüzden anlamlıdır.
- Bağ teli uçları içeri kıvrılmalı. Kalıba bakan tel ucu paspayını kat edip yüzeye ulaşır. Kalıp söküldükten aylar sonra görülen noktasal pas lekelerinin çoğu bu tel uçlarıdır.
- Kalıp dibi döküm öncesi temizlenmeli. İçeride kalan tel parçası, çivi ve ahşap kırıntısı, donatıdan yüzeye açılan köprüler bırakır.
- Etriyenin yan yüzü de betonla sarılmalı. TS 500 bu noktaya ayrıca dikkat çeker. Köşe etriyesi kalıba değiyorsa o köşede paspayı sıfırdır.
- Üst donatıya basılmamalı. TS 500, döşeme ve kirişlerin üst donatılarının aşağıya basılmaması için önlem alınmasını ister. Bastırılan üst donatıda üstteki örtü gereğinden kalınlaşır, faydalı yükseklik azalır; yürüme yolları döküm öncesi kurulur.
Aynı paspayı neden her betonda aynı korumayı vermez?
Paspayının koruyuculuğu iki çarpandan oluşur: kalınlık ve kalite. Aynı 3 cm örtü, kılcal boşluk ağı açık bir betonda çok daha kısa sürede aşılırken düşük geçirimli betonda uzun yıllar dayanır. Karbonatlaşma cephesinin hızını ve klorürün girişini belirleyen ana değişken geçirimliliktir.
- Su/çimento oranı. Düşük oran, birbirine bağlanmayan daha az kılcal boşluk demektir. Standart her maruziyet sınıfı için bir en yüksek su/çimento oranı tanımlar; karışım bu üst sınıra oturtulmaz, sınırın altında kalacak şekilde kurulur. Miksere şantiyede su eklemek koruma süresini doğrudan kısaltır; çözüm su değil, doğru kıvamın baştan sipariş edilmesidir (su/çimento oranı).
- Yerleştirme ve sıkıştırma. Petek (kovanlanma) oluşan bölgede paspayı kâğıt üzerinde doğru, gerçekte sıfırdır. Vibratörün donatıya değdirilmesi de örtüyü bozar (vibratör kullanımı).
- Kür. Erken kuruyan yüzey, tam da donatıyı koruyacak en dış tabakayı gözenekli bırakır (ilk yedi gün).
- Beton sınıfı. Dış etkiye açık ve nemli ortamdaki elemanlarda projeler genellikle C30/37 ve üzerini tanımlar; su ile temas eden bölümler ayrıca ele alınır (geçirimsiz beton).
Standart, her maruziyet sınıfı için bir en düşük çimento dozajı ve bir en yüksek su/çimento oranı tanımlar. Reçeteler bu sınırın tam üstüne oturtulmaz: dozaj tarafında asgarinin bir miktar üzerinde, su/çimento tarafında üst sınırın altında pay bırakılarak kurulur. Bu payın karşılığı sahada görülür; agrega nemindeki günlük dalgalanma ya da harmanlar arasındaki küçük sapma karışımı sınırın dışına taşımaz, örtünün geçirimliliği projedeki varsayımın gerisine düşmez.
Buca'daki santralimizde üretim TS EN 206 ve TS 13515'e uygun yürütülür, her harman dijital kayıt altındadır ve her dökümde numune alınarak 7 ve 28 günlük basınç dayanımları takip edilir. Sipariş verirken elemanın hangi ortamda çalışacağını, projedeki maruziyet sınıfını ve donatı sıklığını söylemeniz, doğru sınıfın, kıvamın ve agrega boyutunun sevk edilmesini kolaylaştırır.