Sıkıştırmanın amacı: kalıbı doldurmak değil, havayı çıkarmak
Kalıba yeni girmiş beton, agrega taneleri arasında hapsolmuş hava kabarcıkları taşır. Bu kabarcıklar dışarı atılmazsa sertleşmiş betonun içinde kalıcı boşluk olarak kalır. Yaygın kabul, hacimce her %1 boşluğun basınç dayanımında yaklaşık %5 kayba yol açtığıdır. Yani hacimce birkaç yüzdelik boşluk, betonu bir sınıf aşağı düşürecek kadar dayanım kaybı demektir.
Sıkıştırmanın ikinci işlevi daha az konuşulur ama en az onun kadar önemlidir: aderans. Donatı, betona kenetlenerek çalışır. Nervürlerin arasına beton tam oturmazsa çubuk yükü aktaramaz; hesapta olan taşıma gücü kâğıtta kalır. Üçüncü işlev geçirimliliktir. Boşluklu beton su ve klorür geçirir, donatıya ulaşan nem korozyonu başlatır. Bu üç sonucun tamamı, vibratör ucunun her noktada geçirdiği birkaç saniyeye bağlıdır.
- Boşluk çıkarma: dayanım ve geçirimsizlik
- Donatı sarılması: aderans ve taşıma gücü
- Kalıp yüzeyi doldurma: görünüm ve paspayı bütünlüğü
Serbest düşme yüksekliği neden sınırlanır?
Beton yüksekten serbest bırakıldığında iri agrega hızlanır ve harçtan ayrılır. İnerken donatıya, kalıp yüzeyine veya bağ tellerine çarpan betonda bu ayrışma daha da hızlanır. Dipte çakıl, üstte şerbet toplanır. Buna segregasyon (ayrışma) denir ve vibratörle geri döndürülemez. Yaygın uygulamada serbest düşme yüksekliği yaklaşık 1,5 m ile sınırlanır; donatının sıklaştığı kesitlerde daha da aşağı çekilir.
Kolon, perde ve yüksek kesitlerde bu sınır kendiliğinden aşılır. Çözüm hortum, tremi borusu veya kalıba bırakılan döküm pencereleridir. Pompa hattının ucuna takılan hortumu kalıp içinde aşağı sarkıtın, döküm ilerledikçe yukarı çekin. Amaç betonun serbest düşmesini değil, yönlendirilmiş biçimde inmesini sağlamaktır. Bomlu pompayla döküm yapıyorsanız boru ucunu kalıp ağzına dik tutun; eğik ve sıçratmalı akış hem ayrıştırır hem donatıyı kirletir.
Kolon ve perde dibinde iri agrega yığılmasını önlemek için ilk tabakanın harç bakımından zengin tutulması veya kalıp dibine ince bir harç tabakası serilmesi yaygın uygulamadır. Bunu, pompa hattını ıslatmak için kullanılan şerbet ile karıştırmayın. Hat şerbeti kalıbın içine değil, kalıp dışına boşaltılır; yapı elemanının içinde kalırsa orada agregasız, dayanımsız bir tabaka bırakır.
Tabakalar hâlinde döküm ve alt tabakaya dalma
Betonu kalıbın tamamına tek seferde boşaltmak sıkıştırmayı imkânsız kılar. Döküm tabakalar hâlinde ilerler. Yaygın uygulamada tabaka kalınlığı 30–50 cm arasındadır. Ölçüt ekipmanla belirlenir: tabaka, vibratör ucunun boyunu aşmamalı, uç tabakayı geçip altındakine girebilmelidir.
Vibratör, üst tabakayı sıkıştırırken alt tabakaya yaklaşık 10–15 cm dalmalıdır. İki tabaka ancak böyle birleşir. Dalmazsanız aralarında zayıf bir düzlem kalır; bu düzlem çoğu zaman kalıp söküldüğünde ortaya çıkar. Alt tabaka priz almaya başlamışsa dalma da işe yaramaz, orada soğuk derz oluşmuştur.
Soğuk derzden kaçınmanın yolu mikser sirkülasyonunu döküm hızına göre planlamaktır. Transmikser kazanları 12 m³ kapasitelidir; tabakanın hacmini bilirseniz kaç aracın arka arkaya gelmesi gerektiğini de bilirsiniz. 40 cm kalınlıkta 10 m × 6 m'lik bir tabaka 24 m³ eder, yani iki transmikser; aynı alanda 30 cm'lik tabaka 18 m³'e iner ve ikinci araç yarı dolu gelir. Bir tabaka bitmeden sonrakinin sahada hazır olması gerekir. Geniş yüzeylerde döküm sırası da önemlidir; bir uçtan başlayıp cepheyi düzenli ilerletin, adalar bırakıp sonra birleştirmeye çalışmayın. Radye temel dökümünde bu düzen tek başına işin kaderini belirler.
Vibratörü doğru kullanmak: dik daldır, yavaş çek
İç vibratörün doğru kullanımı birkaç maddeye iner ve hepsi öğrenilebilir.
- Dik daldırın. Uç düşey inmelidir. Eğik daldırma etki alanını bozar, hava kanallarını yukarı taşıyamaz.
- Hızlı daldırın, yavaş çekin. İniş kendi ağırlığıyla iner gibi hızlı olur; çıkış yavaştır, kabaca saniyede birkaç santimetre. Ölçüyü gözle tutun: ucun bıraktığı silindirik boşluk arkadan kapanmıyorsa daha yavaş çekiyor olmanız gerekir.
- Her noktada kısa durun. Kıvama ve kesite göre yaklaşık 5–15 saniye yeterlidir. Süreyi saatle değil gözle ölçün: yüzeyde ince bir şerbet parlaklığı belirmesi ve iri hava kabarcıklarının çıkışının kesilmesi çekme işaretidir.
- Aralığı etki alanına göre seçin. Bir uç, kabaca kendi çapının 8–12 katı çapında bir alanı etkiler. Daldırma noktaları bu alanlar örtüşecek biçimde dizilir; pratikte ince uçta yaklaşık 25–35 cm, kalın uçta yaklaşık 35–50 cm aralık kullanılır. Donatı sıklaştıkça aralığı daraltın.
- Donatıya ve kalıba dayamayın. Ucu donatıya dayayarak çalışmak çubuğu yerinden oynatır; priz almaya başlamış bir bölgede beton ile donatı arasındaki kenetlenmeyi bozar. Kalıba dayanan uç yüzeyde iz, şerbet kaçağı ve kalıp bağlantılarında gevşeme yapar.
- Vibratörle beton taşımayın. Ucu yatay sürükleyerek betonu ileri itmek en sık görülen hatadır. Sonuç doğrudan ayrışmadır: harç akar, çakıl geride kalır.
Aşırı vibrasyon da yetersiz vibrasyon kadar zararlıdır. Bir noktada gereğinden uzun durursanız iri agrega dibe çöker, yüzeye şerbet ve su çıkar, terleme artar. Sonuç yüzeyde tozuyan ve çatlamaya yatkın zayıf bir tabakadır. Yetersiz vibrasyonun sonucu ise petek (kovan) dokusudur: agregaların harçla sarılmadığı, elle ovulunca dökülen boşluklu bölgeler. Petek çoğunlukla kolon dibinde ve kalıp köşelerinde çıkar, çünkü beton oralara en zor yerleşir. Petekli bir bölge donatıyı açığa çıkarıyorsa artık görünüm sorunu değil, doğrudan paspayı ve donatı korozyonu sorunudur.
Görünen yüzey kalacak işlerde vibrasyon disiplini daha da sıkıdır. Brüt beton dökümünde kalıp yüzeyine yakın bölgenin hava kabarcıklarından arındırılması, daldırma aralığının daraltılması ve kalıba temas etmeden çalışılması gerekir; sökümden sonra düzeltme şansı yoktur.
En sık yapılan sekiz vibratör hatası ve doğrusu
| Hata | Sahada görünen sonuç | Doğrusu |
|---|---|---|
| Vibratörle betonu yatay yürütmek | Bir tarafta çakıl birikmesi, diğer tarafta şerbet göllenmesi | Betonu döküm noktasına pompa borusu veya arabayla taşıyın; vibratör yalnız sıkıştırır |
| Ucu eğik daldırmak | Düzensiz sıkışma, yüzeyde hava kanalları | Ucu daima düşey daldırın |
| Ucu donatıya veya kalıba dayamak | Donatı çevresinde kenetlenme kaybı, çubuğun oynaması, kalıpta iz | Ucu betonun içinde serbest tutun |
| Yaklaşık 1,5 m üstünden serbest dökmek | Kolon dibinde iri agrega yığılması, petek | Hortum, tremi veya kalıp penceresiyle indirin |
| Bir noktada uzun süre tutmak | Üstte şerbet ve su, altta agrega çökmesi, terleme | Yüzey parlayıp kabarcık kesilince, yaklaşık 5–15 saniyede çekin |
| Daldırma aralığını geniş bırakmak | Petek, yüzeyde boşluk, donatının görünmesi | Etki alanları örtüşsün; uç çapına göre yaklaşık 25–50 cm |
| Vibratörü hızlı yukarı çekmek | Ucun bıraktığı silindirik boşluğun dolmaması | Boşluk arkadan kapanacak kadar yavaş çekin |
| Tek vibratörle döküme çıkmak | Arıza anında bekleyen beton ve soğuk derz | Yedek vibratör ve yedek güç kaynağı bulundurun |
Döküm gününe nasıl hazırlanırsınız: kıvam, uç çapı, enerji
Kıvam yerleştirmenin yarısıdır. Santralden çıkan standart kıvamımız S3'tür (çökme 100–150 mm), talebe göre S2–S4 aralığında üretim yapılır. Sıkı donatılı perde ve kolonda S4 (160–210 mm), eğimli saha betonunda S2 (50–90 mm) mantıklıdır. Kıvamı sahada suyla açmak su/çimento oranını yükseltir; dayanımı ve dayanıklılığı doğrudan düşürür. Karışım reçeteleri standardın asgari sınırına oturtulmaz: çimento dozajı maruziyet sınıfının istediği asgari değerin üzerine pay bırakılarak, su/çimento oranı ise izin verilen üst sınırın altında kalacak biçimde kurulur. Kazana atılan her kova su önce bu payı yer, sonra sınırı aşar. İhtiyaç varsa kıvamı siparişte konuşun; akışkanlık suyla değil, katkıyla ayarlanır. Mikser geldiğinde çökme (slump) deneyi ile kıvamı doğrulayın; deney TS EN 12350-2'ye göre yapılır.
Ekipman tarafında iç vibratör uç çapı kesite göre seçilir. Sıkı donatılı kirişte ve dar perdede ince uç (yaklaşık 25–40 mm), radye ve kalın kesitte kalın uç (yaklaşık 50–60 mm) kullanılır. Kalın uç daha geniş etki alanı verir ama dar donatı aralıklarına girmez, donatıyı zorlar.
Döküm gününden önce şu üç kontrolü yapın:
- Enerji: Jeneratör kapasitesi ve yakıtı, kablo kesiti, uzatma sayısı. Düşük voltaj vibratörün devrini düşürür, sıkıştırma yetersiz kalır.
- Yedek: En az bir yedek vibratör ve yedek şaft. Beton bekleyemez.
- Kalıp ve pompa yeri: Kalıp bağlantıları, paspayı takozları, pompanın ayak basacağı zemin ve bom açıklığı.
Beton sınıfı ve maruziyet sınıfı statik projede yazar; projedeki sınıf neyse o üretilir. Konut taşıyıcı sisteminde yaygın seçim C30/37 olurken saha ve tesviye işlerinde daha düşük sınıflar tercih edilir. Üretim TS EN 206 ve TS 13515'e uygun yapılır; her harman ve her sevkiyat dijital kayıt altındadır, sevkler e-irsaliye ile belgelenir. Buca ve çevre ilçelerde döküm planınızı, pompa konumunu ve m³ hesabını önceden konuşmak dökümün en ucuz sigortasıdır.