Tek düşük numune, düşük beton demek değildir
Beton sınıfındaki sayılar karakteristik dayanımdır. C30/37'nin anlamı, 28 günlük silindir dayanımının 30 MPa, küp dayanımının 37 MPa karakteristik değerinde olmasıdır. Karakteristik dayanım ortalama değil, alt eşiktir: sonuçların küçük bir bölümünün bu değerin altında kalması standardın baştan kabul ettiği bir durumdur. Bu yüzden uygunluk tek numuneyle değil, kriter çiftiyle değerlendirilir.
TS EN 206 uygunluk kriteri iki koşulu birlikte arar. Birincisi tek sonuç koşuludur: bir deney sonucu, sınıfın karakteristik dayanımından en fazla 4 MPa düşük olabilir. İkincisi ortalama koşuludur: üretimin başlangıç döneminde birbirini izleyen üç sonucun ortalaması karakteristik dayanımın en az 4 MPa üzerinde olmalıdır, sürekli üretimde ise on beş sonuçluk gruplar standart sapmaya bağlı bir marjla değerlendirilir. TS 13515, TS EN 206'nın Türkiye'deki uygulamasını tamamlayan standarttır.
Somut örnek: C30/37 için küp numunede 34 MPa çıkan tek bir sonuç, tek başına uygunsuzluk anlamına gelmez, çünkü tek numune eşiği 33 MPa'dır. 28 MPa çıkan bir sonuç ise eşiğin altındadır ve incelenmesi gerekir. Aradaki fark, panik ile inceleme arasındaki farktır.
7 günlük sonuç uygunluk kriteri değil, eğilim göstergesidir. Çimento tipine, karışıma ve hava sıcaklığına göre 7 günde ulaşılan oran sabit değildir. Düşük 7 günlük sonuçla döküm durdurulmaz; 28 gün beklenir, bu arada kayıtlar toplanır.
Önce numuneyi sorgulayın
Düşük sonuçların önemli bölümünün kaynağı beton değil, numunedir. Numune alındığı andan kırıldığı ana kadar zarar görebilir ve zarar gören numune betonu suçlar. Sırayla kontrol edin:
- Alma noktası: numune, boşalmanın ilk veya son kısmından değil, orta bölümünden alınmalıdır. Ayrışmış ilk beton düşük sonuç verir.
- Numune boyutu: standart numune 150 mm küp veya 150/300 mm silindirdir. Kalıp boyutu ile en büyük tane boyutu uyumlu olmalıdır; Dmax 22,4 mm olan betonu küçük kalıba doldurmak sonucu bozar.
- İlk bekleme: numune ilk gün kalıpta, sarsıntısız ve nemi kaçmayan bir yerde bekler. Kalıpta kalma süresi yaygın uygulamada en az 16 saattir ve üç günü aşmaz.
- Kür: numune kalıptan çıktıktan sonra 20 ± 2 °C'de su içinde veya en az %95 bağıl nemli ortamda tutulmalıdır. Şantiyede güneşte veya kuru köşede bekleyen numune ciddi kayıp verir. Ayrıntısı beton numunesi nasıl alınır yazısındadır.
- Sıkıştırma: kalıba yerleştirirken şişleme veya sarsma yetersizse numunede boşluk kalır; boşluklu numune düşük kırılır.
- Kırım yaşı: raporda numunenin gerçek yaşı yazar. Standart, deney yaşı için saat mertebesinde dar bir tolerans tanımlar; erken veya geç kırılan numune 28 günlük sonuç yerine geçmez.
- Etiket: hangi harman, hangi irsaliye, hangi döküm bölgesi. Etiket karışıklığı en sık atlanan hatadır.
- Laboratuvar: pres kalibrasyonu, başlık düzlemi ve yükleme hızı sonucu değiştirir. Basınç deneyinde yükleme hızı 0,6 ± 0,2 MPa/s aralığındadır; hızlı yükleme sonucu yükseltir, düzensiz yükleme saçılımı büyütür.
Numuneyle birlikte alınan çökme değeri de kayıtta olmalıdır. Çökme yüksekse suyun nereden geldiği sorusu doğar; çökme deneyi bu noktada dayanım tartışmasının delilidir.
Sonra üretim ve teslim kayıtlarını açın
Numune tarafı temizse sıra üretim ve teslim zincirindedir. Burada üç belge vardır: santral harman kaydı, sevk irsaliyesi ve dökümü yapan ekibin saha kaydı.
- Harman kaydı: otomatik santralde her harmanın agrega, çimento, su ve katkı tartıları kayıt altındadır. Reçeteden sapma varsa burada görünür.
- Su/çimento oranı: dayanımı belirleyen tek en güçlü değişkendir. Reçetedeki oran ile teslim anındaki oran arasındaki fark, kayıp dayanımın çoğunu açıklar. Reçeteler standardın asgari sınırına dayanmaz, sınırın üzerinde pay bırakılarak kurulur: karbonatlaşma etkisindeki dış hava koşulu (XC4) için standart en az C30/37 ister, üretim reçetesi ise çimento dozajını o sınıfın asgari değerinin üzerinde, su/çimento oranını izin verilen azami değerin altında tutar. Sınıra oturan reçetede küçük bir sapma sonucu doğrudan eşiğin altına düşürür; pay bırakılan reçetede düşürmez. Detay su/çimento oranı yazısında.
- Sahada su eklenmesi: beton akmıyor diye transmikser kazanına su verilmesi, kâğıt üzerinde C30/37 olan betonu fiilen bir alt sınıfa indirir. Transmikser kazanları 12 m³ kapasitelidir: çimento dozajı asgari sınırın üzerinde, 315 kg/m³ kurulmuş dolu bir kazanda toplam çimento 3.780 kg'dır ve kazana eklenen 100 litre su, su/çimento oranını 0,45'ten 0,48'e çıkarır. Sipariş edilen sınıfın altına düşmek için bu kadarı yeterlidir. Kıvam sorunu suyla değil, katkıyla veya doğru kıvam siparişiyle çözülür.
- İrsaliye: sınıf, kıvam, Dmax, üretim saati, şantiyeye varış ve boşaltma bitiş saati irsaliyede yazar. Bekleme süresi uzamışsa dayanım ve işlenebilirlik etkilenmiş olabilir. Beton irsaliyesi nasıl okunur yazısı satır satır anlatıyor.
İSM Beton'da santral bilgisayar kontrollüdür; her harman ve her sevkiyat dijital kayıt altındadır ve sevkler e-irsaliye ile belgelenir. Buca ve çevresindeki şantiyelere giden sevklerde de belirleyici olan tam olarak bu belgelerdir: irsaliye, harman kaydı ve numune tutanağı. Müşteri isterse irsaliye listesi e-posta ile gönderilir.
Olası neden, nasıl anlaşılır, atılacak adım
Aşağıdaki tablo, düşük sonuç sonrası ilk oturumda masaya konacak listedir.
| Olası neden | Nasıl anlaşılır | Adım |
|---|---|---|
| Numune kürsüz bekletildi | Numune tutanağı, laboratuvar giriş tarihi, kuru numune yüzeyi | Aynı harmanın diğer numunelerini ve 7 gün eğilimini karşılaştırın |
| Numune yanlış noktadan alındı | Alma tutanağı ve saha tanığı | Numuneyi delil dışı sayın, kalan numunelere bakın |
| Şantiyede su eklendi | İrsaliyedeki çökme ile sahadaki çökme farkı, yüzeyde terleme ve ayrışma | Aynı gün diğer transmikserlerin çökme kayıtlarını çıkarın |
| Erken veya geç kırım | Laboratuvar raporundaki numune yaşı | Sonucu geçersiz sayıp yedek numuneye geçin |
| Etiket veya harman karışıklığı | İrsaliye numarası ile numune etiketinin uyuşmaması | Numuneyi ayırın, döküm bölgesini yeniden tanımlayın |
| Üretimde sapma | Santral harman kaydında tartı sapması veya su fazlası | Üreticiden kayıt isteyin, aynı reçeteli diğer dökümleri tarayın |
| Yerinde sıkıştırma yetersiz | Yüzeyde boşluk, gözenek, donatı görünmesi | Sorun betonda değil uygulamada; yerinde dayanım ölçümü gerekir |
| Yapıda kür yapılmadı | Döküm sonrası hava, sulama veya örtme kaydının olmaması | Yüzey dayanımı düşer; karot yeri seçiminde derinlik dikkate alınır |
İlk beş satır numune ve belge işidir, para istemez. Son üç satır yapıya bakmayı gerektirir; karot buradan sonra devreye girer.
Karot: yapıdaki gerçek dayanımı ölçmek
Karot, sertleşmiş betondan elmas uçlu karotiyerle silindir biçiminde alınan numunedir. Alma, muayene ve basınç dayanımının tayini TS EN 12504-1 kapsamındadır. Sonuçların yapı ölçeğinde değerlendirilmesi ise TS EN 13791 ile yapılır; bu standardın uygulanmasına yönelik tamamlayıcı ulusal standart TS 13685'tir.
Karot alırken kritik olan noktalar:
- Çap: tercih edilen çap 75 mm ve üzeridir. Donatı düzeni buna izin vermiyorsa daha küçük çapa inilir, ancak 50 mm'nin altına inilmez ve küçülen çapla birlikte sonuçların saçılımı büyür. Karot çapının, betonun en büyük tane boyutunun en az üç katı olması istenir; Dmax 22,4 mm olan bir betonda bu, 75 mm çapa denk gelir.
- Boy/çap oranı: deneye 2:1 veya 1:1 oranında girilir ve standart her iki oran için dar tolerans tanımlar. Değerlendirmenin esası 2:1 karottur. 1:1 oranında alınan karotun sonucu, standarttaki dönüşüm katsayısı olan 0,82 ile 2:1 eşdeğerine çevrilir; bu dönüşüm raporda açıkça gösterilmelidir.
- Donatı: karot içinde donatı bulunmamalıdır, çünkü sonucu bozar. Daha önemlisi, taşıyıcı donatı kesilmemelidir. Karot yerleri donatı tarayıcıyla belirlenir.
- Yer seçimi: kolon veya perde başlığı, döşeme kenarı gibi zaten zayıf bölgelerden karot alınmaz. Yer; elemanın yük durumuna, donatı sıklığına ve incelenecek döküm bölgesine göre değişir. Kolonda gövdenin orta yüksekliği, perdede uç bölgelerin dışında kalan gövde, döşemede açıklık ortası yaygın tercihtir.
- Bölgeleme ve sayı: TS EN 13791 değerlendirmesi deney bölgeleri üzerinden yürür. Bölge hacmi sınırlıdır, farklı günlerde dökülen beton ayrı bölge sayılır ve bir bölgeden alınacak en az karot sayısı standartta tablo halinde verilir. Geçersiz çıkacak karot ihtimaline karşı, gereken sayının birkaç üzerinde karot alınır.
- Onarım: karot deliği, yapısal onarım harcıyla usulüne uygun kapatılmalıdır.
En çok yanlış anlaşılan konu şudur: karot sonucu, standart kürlü küp numunenin dayanımına doğrudan eşit değildir. Yerinde beton laboratuvar kürüyle sertleşmez; yerleştirme, sıkıştırma ve kür farkı sistematik kayıp yaratır. TS EN 13791 bu farkı 0,85 katsayısıyla hesaba katar: yerinde kabul eşikleri sınıfın karakteristik dayanımının değil, onun 0,85 katının üzerinden kurulur ve hem ortalama hem de en düşük karot için ayrı eşik aranır. En düşük karot eşiği kabaca karakteristik küp dayanımından 4 MPa düşülüp 0,85 ile çarpılarak bulunur; C30/37 örneğinde bu, 33 MPa'lık küp eşiği yerine 28 MPa mertebesinde bir değere karşılık gelir. Karot sonucunu doğrudan küp eşiğiyle karşılaştırmak, sağlam yapıyı kusurlu göstermeye kadar gider. Yerleştirme ve vibrasyon kalitesi, bu farkın büyüklüğünü doğrudan belirler.
Tahribatsız yöntemler ve karot sonrası yol
Beton test çekici (geri sıçrama yöntemi) TS EN 12504-2, ultrases geçiş hızı TS EN 12504-4 kapsamındadır. İkisi de hızlıdır ve yapıya zarar vermez, ama dayanımı doğrudan ölçmez. Çekiç yüzey sertliğini, ultrases dalga hızını ölçer; dayanıma dönüşüm dolaylıdır ve yüzey nemi, karbonatlaşma, agrega tipi sonucu değiştirir.
Doğru kullanım tarama amaçlıdır: hangi bölgenin zayıf olduğunu ucuza gösterir, karot yerlerini seçmeye yarar. Ekonomik yol önce taramak, sonra seçilmiş noktalardan karot almaktır. Tek başına çekiç sonucuyla yapı hakkında karar verilmez.
Karot sonucu geldikten sonra üç yol vardır. Yerinde dayanım tasarımın öngördüğü seviyeyi karşılıyorsa yapı kabul edilir. Karşılamıyorsa ilk soru, gerçek dayanımla taşıma gücünün yeterli olup olmadığıdır; bu bir hesap işidir ve TS 500 ile TBDY 2018 çerçevesinde yürütülür. Yetersizse güçlendirme veya sınırlı yıkım gündeme gelir. Mevcut binaların deprem performansı için karot alma ve değerlendirme kuralları TBDY 2018'de ayrıca tanımlıdır; bu, yeni dökülmüş betonun uygunluk tartışmasından farklı bir süreçtir.
Bu noktadan sonrası yapı güvenliği alanıdır ve sonuç tek bir laboratuvar raporundan değil, yerinde dayanımın taşıma gücü hesabına girdi olarak konmasından çıkar. Beton üreticisinin tarafındaki iş ise nettir ve ölçülebilir: teslim ettiği betonun sipariş edilen sınıfa uygun üretildiğini belgelerle göstermek. Bu yüzden dosyayı belge üzerinden kurun: irsaliye, harman kaydı, numune tutanağı ve laboratuvar raporu. Hazır beton siparişinde sınıf, kıvam ve Dmax'ı yazılı olarak netleştirmek, aylar sonra çıkacak tartışmanın yarısını baştan bitirir.