Beton irsaliyesi nasıl okunur? Şantiyede 60 saniyelik kontrol

Hazır beton teslim belgesinin içeriği keyfi değildir. TS EN 206, teslim belgesinde üretim tesisini, belge sıra numarasını, yükleme tarihi ve saatini, aracı, alıcıyı, teslim yerini, betonun tarifini, miktarını ve standarda uygunluk beyanını isteyen alanları tanımlar. Belgenin kâğıt ya da elektronik olması bu içeriği değiştirmez.

Uygulamada iki belge tek kâğıtta birleşir: malın taşınmasını belgeleyen sevk irsaliyesi ile betonun tarifini taşıyan teslim belgesi. Sahada kontrol edeceğiniz satırlar ikinci gruptadır.

Miktar satırı kazanın kapasitesini değil, o sevkte yüklenen hacmi gösterir. Transmikser kazanları 12 m³ kapasitelidir; kısa dökümlerde ve bir dökümün son sevkinde kazan tam doldurulmadığı için irsaliyede daha küçük bir rakam okursunuz. Kümülatif listenize kazanın hacmini değil, belgede yazan sayıyı işleyin.

Dmax'ı gözden kaçırmayın. Sık donatılı perde ve kolonlarda 22,4 mm yerine 16 mm istenmesinin sebebi yerleşme kolaylığıdır. Yaygın seçim kuralı şudur: Dmax, en dar kesit boyutunun dörtte birini, donatılar arasındaki net açıklığın dörtte üçünü ve paspayını aşmamalıdır. İrsaliyedeki çap siparişten farklıysa beton doğru sınıfta olsa bile o elemana uygun olmayabilir. Maruziyet sınıfının ne anlama geldiği için maruziyet sınıfları yazımıza bakın.

Mikser sahaya girdiğinde oluk açılmadan önce irsaliyeyi elinize alın. Bu kontrol beton boşaldıktan sonra yapılırsa hiçbir işe yaramaz; dökülen betonu geri yükleyemezsiniz.

1. Şantiye adı ve müşteri: Mikser sizin dökümünüze mi geldi? Aynı bölgede birden fazla şantiyesi olan firmalarda karışma çoğunlukla burada yaşanır.
2. Beton sınıfı: Sipariş C30/37 ise irsaliyede C30/37 yazmalı. C25/30 yazıyorsa boşaltmayın.
3. Kıvam sınıfı: S3 mü S4 mü? Pompayla dökeceğiniz bir perdeye S2 gelmesi işinizi zorlaştırır.
4. Yükleme saati: Saati okuyup not edin, sayaç oradan işler. Mikserin sahaya varış saatini de belgeye yazın.
5. Miktar ve plaka: İrsaliyedeki m³ ile o sevkte beklediğiniz miktarı karşılaştırın ve rakamı hemen kümülatif listenize işleyin.

Şantiye şefi için özet tablo:

Kural tektir: önce telefon, sonra oluk. Beton boşaldıktan sonra sınıf tartışması pratikte kaybedilmiştir. İrsaliyedeki sınıf, kıvam veya Dmax siparişten farklıysa mikseri bekletip santrali arayın; çoğu durumda bu bir sipariş kaydı hatasıdır ve doğru reçeteli mikserle çözülür.

Sınıf beklediğinizden yüksek geldiyse de aynı şey geçerli. Yüksek sınıf her zaman iyi haber değildir; daha yüksek çimento dozajı, daha yüksek hidratasyon ısısı ve farklı rötre davranışı demektir. Kabul edecekseniz santralle konuşup irsaliyeye yazılı şerh düşün, belgenin bir nüshasını saklayın.

Kıvam sipariş edilenden sertse akla gelen ilk çözüm olan kovayla su eklemek en kötüsüdür: su/çimento oranını yükseltir ve dayanımı geri dönüşsüz düşürür. Burada bilinmesi gereken şudur: reçeteler standardın asgari sınırına oturtulmaz, sınırın üzerinde pay bırakılarak kurulur. TS EN 206, XC2 maruziyet sınıfı için asgari 280 kg/m³ çimento dozajı ve azami 0,60 su/çimento oranı ister; uygulamada reçete bu sınıra yapışmak yerine 285 kg/m³ dozaj ve 0,55 su/çimento oranı gibi sınırın güvenli tarafında kurulur.

Sahada eklenen su bu payı hızla bitirir. 285 kg/m³ dozajlı ve 0,55 oranlı bir beton m³ başına yaklaşık 157 litre su taşır. 12 m³'lük kazana atılan 240 litre su, m³ başına 20 litre eder; oran 0,62'ye çıkar, yani standardın azami sınırı da aşılır. Kıvam sorununun çözümü reçetede ve katkıdadır. Hangi kıvamın hangi işe uygun olduğunu çökme (slump) deneyi yazısında anlattık. Bu bilgilerin sipariş anında nasıl netleştirileceği için beton sipariş kontrol listesine bakın.

İrsaliyedeki yükleme saati, çimento ile suyun ilk temas ettiği andır. Sayaç santralden çıkışla değil, o dakikayla başlar; yolda geçen dakikalar, şantiyede sıra bekleyen mikserin dakikaları ve boşaltma süresi hep aynı sayacın içindedir. Bu yüzden "mikser yeni geldi" demek yeterli değildir; önemli olan yüklemeden bu yana geçen süredir.

Yaygın uygulamada normal hava koşullarında yerleştirmenin, karışım suyuyla temastan itibaren yaklaşık 90 dakika ile 2 saat içinde bitmiş olması hedeflenir. Sıcak havada veya pompanın beklediği durumlarda bu pencere daralır; geciktirici katkıyla planlı biçimde genişletilebilir. Süre sabit bir rakam değildir: hava sıcaklığı, çimento türü, kullanılan katkı, kesitin kalınlığı ve betonun oluktan mı pompadan mı yerleştirildiği pencereyi kısaltır ya da uzatır. Ayrıntılar için beton dökümünde süre kuralı yazısına bakın.

Pratik alışkanlık: her mikserin irsaliye numarasını, yükleme saatini, sahaya varış saatini ve boşaltmanın bitiş saatini bir deftere yazın. Belge üzerinde bu saatler için ayrılmış alanlar zaten vardır. Döküm sonunda elinizde saat saat bir sevkiyat tablosu olur; bir dayanım sorununda ilk bakılacak veri budur.

Boşaltma bitince irsaliyeyi teslim alan kişi imzalar. Bu imzayı sahadaki herkes değil, şantiye şefi ya da yetkilendirdiği kişi atmalı; imzalayanın adı okunaklı yazılmalı. İmza, o m³'ün teslim alındığının kabulüdür ve dönem sonunda hakedişin dayanağı olur.

İkinci iş kümülatif takip. Her mikserin m³'ünü sırayla toplayın. Sevk planı da bu hacimden kurulur: kalıptan 48 m³ çıkan bir perde dökümü 12 m³'lük dört sevkle karşılanır. Keşif kazan hacminin tam katına oturmadığında son kazan eksik yüklenir; irsaliyede o sevkin gerçek hacmi yazar. Döküm bittiğinde toplam teslim m³'ü, kalıp hacminden çıkardığınız keşif miktarıyla makul bir farkla örtüşmeli; hacim hesabını beton hesaplama sayfasından yapabilirsiniz. Fark büyükse sebebi genelde ikisinden biridir: kalıp ölçüsü projeden şişmiştir ya da toplama hatası vardır.

• Fire: Kalıp şişmesi, temel altındaki düzeltmeler ve pompa hattında kalan beton nedeniyle gerçek tüketim keşfin biraz üzerine çıkar. Çoğu şantiyede keşfin üstüne küçük bir pay bırakılır; oranı kalıp işçiliğinin kalitesi belirler.
• Artan beton: Son mikseri sipariş etmeden önce kalan hacmi ölçün. Kazan 12 m³ alır ama istenen kadar yüklenir; son sevki kalan hacme göre küçük tutup gerekirse ek sevkiyat istemek, dökecek yer aramaktan ucuzdur.
• Pompa şerbeti: Hattın başında kullanılan çimento şerbeti yapıya girmez. İrsaliyelerde onu ayrı satır olarak işaretleyin, yapı betonu toplamına katmayın.

Bir dayanım tartışması çıktığında ilk soru şudur: bu numune hangi mikserden alındı? Cevabı yalnızca numune etiketindeki irsaliye numarası verir. Numune etiketine tarih, eleman adı (örneğin 2. kat perde) ve mutlaka o mikserin irsaliye numarası yazılmalıdır. Aynı numara sahadaki sevkiyat listenizde de bulunduğu için zincir tamamlanır: hangi harman, hangi saatte, hangi elemana, hangi sonuçla.

Bu eşleşme yoksa 28 günlük sonuç ortada kalır. Düşük çıkan bir sonucun hangi mikserden geldiği bilinmiyorsa tartışma yapıdan karot alınarak çözülmeye çalışılır ve maliyet büyür; bu sürecin nasıl işlediğini karot ve düşük dayanım yazısında anlattık. Numune alma, saklama ve kür koşulları için beton numunesi nasıl alınır yazısını okuyun.

İSM Beton'da her dökümde numune alınır ve 7/28 gün basınç dayanımı takip edilir; üretim TS EN 206 ve TS 13515'e uygundur. Numune etiketiyle irsaliye numarasının eşleşmesi ise sahada, döküm anında kurulan bir kayıttır; düşük dayanım tartışmasında belirleyici olan tam da bu eşleşmedir.

Kâğıt irsaliye ıslanır, yırtılır, mikserin torpidosunda kalır, ay sonunda üç tanesi bulunamaz. Elektronik irsaliyede belge sevk anında dijital ortamda düzenlenir ve kaydı sistemde durur. Dönem sonunda irsaliye listesi üzerinden toplam m³, sınıf dağılımı ve tarih aralığı tek ekranda görülür; hakediş ile mutabakat çok daha hızlı kapanır.

İSM Beton'da santral bilgisayar kontrollü tam otomatiktir; her harman ve her sevkiyat dijital kayıt altındadır, sevkler e-irsaliye ile belgelenir. Talep eden müşterilere irsaliye listesi e-posta ile gönderilir. Buca'daki santralden İzmir ilçelerine yapılan sevklerde döküm sonrası m³ karşılaştırmanızı bu liste üzerinden yapabilirsiniz.

Sahada yine de basit bir alışkanlığı sürdürün: irsaliyeleri döküm bazında, tarih sırasıyla saklayın. Elektronik nüsha santralde dursa da elemana göre ayrılmış saha dosyasını kimse sizin yerinize tutmaz. Bu dosya, yıllar sonra bir tadilat veya güçlendirme projesinde hangi elemana hangi sınıf betonun döküldüğünü gösteren ilk kaynaktır.