Radye temel betonu: sipariş, döküm ve kür planı

Radye (plak) temel, kolon ve perde yüklerini ayrı ayrı tekil temellere dağıtmak yerine, yapının tamamının altına serilen tek bir betonarme plakla zemine aktarır. Temas alanı büyüdüğü için zemine gelen gerilme düşer. Tercih nedenleri şunlardır:

• Taşıma gücü düşük, gevşek ya da değişken zemin. Tekil temeller büyüdükçe alanları birbirine yaklaşır; belirli bir noktadan sonra hepsini birleştirip tek plak dökmek daha ekonomik olur.
• Yüksek yeraltı suyu. Radye, bodrum perdeleriyle birlikte suya karşı kapalı bir tekne oluşturur. Su basıncı plakayı aşağıdan iter; plak hem bu kaldırma etkisini hem yapı yükünü karşılar.
• Farklı oturma riski. Rijit plak, yapının bir ucunun diğerinden fazla oturmasını sınırlar.
• Yükün yayılması. Ağır perde ve çekirdek yükleri geniş alana dağılır.

İzmir'de körfez çevresindeki alüvyon zeminlerde ve yeraltı su seviyesinin yüksek olduğu parsellerde radye temel sık uygulanır; Buca, Bornova, Çiğli ve Menderes bu koşulların görüldüğü ilçeler arasındadır. Temel tipini zemin etüdü ve statik proje belirler, arsa komşusundaki uygulama değil.

Kalınlık sabit bir sayı değildir; kat adedine, perde ve çekirdek yüklerine, zeminin taşıma gücüne, bodrum derinliğine ve yeraltı suyunun kaldırma kuvvetine göre değişir. Yaygın uygulamada şu bant görülür: az katlı yapılarda 30–40 cm, çok katlı konutlarda çoğunlukla 60–100 cm; derin bodrumlu ve kaldırma kuvvetinin büyük olduğu yapılarda plak daha da kalınlaşır. Değer zımbalama, eğilme, oturma ve kaldırma kuvveti hesaplarından çıkar ve statik projede yazar. Şantiyede kalınlık değiştirilmez: kalınlık değişirse metraj, döküm süresi ve ısı kontrolü de değişir.

TBDY 2018, betonarme taşıyıcı sistem elemanlarında beton sınıfı alt sınırını C25/30 olarak verir. İzmir'de çok katlı konut ve iş yeri projelerinde radye temellerde sık görülen tercih C30/37'dir. Sınıfı yükselten gerekçe çoğu zaman dayanım değil, geçirimsizliktir: daha yüksek sınıf, daha düşük su/çimento oranı ve daha kapalı bir gözenek yapısı demektir. İki sınıfın karşılaştırmasını C25 mi C30 mu yazısında ele aldık; projedeki sınıf neyse o üretilir.

Zemin koşulları da devreye girer. Zemine gömülü elemanlarda karbonatlaşma (XC) maruziyeti standarttır; zemin suyunda sülfat varsa kimyasal etki (XA), deniz etkisine açık parsellerde klorür (XS) sınıfı gündeme gelir. Zemin etüdünde su kimyası analizi varsa sipariş sırasında santrale iletin; reçete buna göre kurulur. Üretim TS EN 206 ve TS 13515 kapsamında yapılır.

Reçete kurulurken standardın o maruziyet sınıfı için verdiği en az çimento dozajı ve en yüksek su/çimento oranı sınırın tam üstüne oturtulmaz; sınırın güvenli tarafında pay bırakılır. Asgari dozajı 300 kg/m³, en yüksek su/çimento oranı 0,50 olan bir sınıfta karışım 305 kg/m³ çimento ve 0,48 su/çimento oranıyla kurulur. Bu küçük pay, agrega nemindeki değişimi ve saha koşullarından gelen sapmaları sınırın içinde tutar; sınıra dayanan bir reçetede aynı sapma betonu sınırın dışına taşır.

Radyenin altına önce grobeton dökülür. C16/20 grobeton taşıyıcı değildir; işi düzgün ve temiz bir çalışma yüzeyi vermek, paspayının zemine gömülmesini önlemek ve su yalıtımına sağlam bir altlık oluşturmaktır. Sıra şudur: grobeton, su yalıtımı, koruma tabakası, donatı. Membran ve levha seçenekleri için yalıtım malzemeleri sayfasına bakabilirsiniz. Yalıtımın donatı sehpaları, filiz demirleri ve kalıp çivileriyle delinmemesi, radye dökümünün en çok ihmal edilen ayrıntısıdır; delinen membran döküm bittikten sonra onarılamaz.

Radyede hacim basit görünür: plan alanı çarpı kalınlık. Hata çoğunlukla plakanın kendisinde değil, ona bağlı hacimlerde çıkar. Hesaba katılması gerekenler:

• Asansör ve pompa çukurları, makine kaideleri, kolon ve perde topukları.
• Perde altı guseler, kalınlaştırılmış çekirdek bölgeleri.
• Grobeton üst kotundaki düzgünsüzlük; zemin çukurdaysa fazladan beton yer.
• Kalıp şişmesi ve kenar taşmaları.
• Pompa hattında ve mikser içinde kalan beton.

Bu nedenle hesaplanan hacme %5–10 fire eklenir. Zemini düzgün, kalıbı sağlam bir radyede alt sınır; grobetonu dalgalı ya da geniş yüzeyli işlerde üst sınır gerçekçidir. Örnek bir metraj şöyle ilerler:

Transmikser kazanları 12 m³ kapasitelidir; bu örnekteki 132–139 m³, sahaya 11–12 araçlık bir sıra halinde iner. Metreküpü araç sayısına çevirmek döküm gününü planlamayı kolaylaştırır: sıranın kaç araçtan oluştuğunu bilen ekip, aralık açıldığında bunu hemen fark eder.

Ön hesap için beton hesaplama aracını kullanıp sonucu proje metrajıyla karşılaştırın; iki sayı arasında büyük fark varsa hatayı dökümden önce bulmuş olursunuz.

Pompa hattı, ilk beton geçmeden önce çimento şerbetiyle ıslatılır; şerbet ayrı sipariş edilir ve radyenin içine boşaltılmaz. Son mikserin miktarını baştan tam sipariş etmeyin: döküm ilerledikçe kalan hacmi ölçüp son aracı ona göre yükletmek, hem eksik hem artan beton riskini azaltır.

Genel sipariş adımları için şantiyeye beton sipariş kontrol listesi yazısına bakın. Radyeye özgü olarak santrale şunları iletin:

1. Toplam metreküp, fire payı ve tek dökümde ineceği bilgisi.
2. Beton sınıfı, kıvam (S3 ya da S4) ve Dmax.
3. Varsa maruziyet sınıfı ya da zemin suyu analizi.
4. Döküm başlama saati, hedeflenen bitiş ve saatlik yerleştirme hızı.
5. Pompa ihtiyacı: bom uzunluğu, pompanın duracağı nokta, döküm mesafesi ve yüksekliği.
6. Şantiye erişimi: yol genişliği, eğim, manevra alanı, mikserin bekleyeceği yer.
7. İrsaliye teslimi ve numune alımı için şantiyede sorumlu kişi.

Radye temel kural olarak tek seferde dökülür. Plaka su tutan bir tekne oluşturduğu için planlanmamış her ara yüzey potansiyel bir su yoludur. Döküme ara vermek zorunluysa derzin yeri, su tutucu bandın tipi ve donatı sürekliliği projede çözülür; derz sahada seçilen rastgele bir hatta değil, kesitin en az zorlandığı bölgede bırakılır.

Asıl tehlike planlanmamış duraklamadır. Alttaki tabaka priz almaya başladıktan sonra üstüne yeni beton gelirse iki tabaka birbirine kaynamaz; ortaya soğuk derz çıkar. Gözle zor görülür, ama su geçirir ve kesitin bütünlüğünü bozar. Sahadaki pratik ölçüt basittir: vibratör alt tabakaya rahatça girip iki betonu karıştırabiliyorsa derz kaynıyordur, giremiyorsa soğuk derz oluşmuştur. Bu süre sabit değildir; hava sıcaklığına, güneşe, rüzgâra ve reçetenin priz hızına göre değişir, sıcak günlerde belirgin biçimde kısalır.

Bu yüzden döküm hızı baştan hesaplanır. Üç sayı belirleyicidir: pompanın saatlik yerleştirme kapasitesi, mikser döngü süresi (yükleme, yol, boşaltma, dönüş) ve ekibin yerleştirme-vibrasyon hızı. Döküm hızı bu üçünün en yavaşıdır; mikser aralığı da bu döngüye göre ayarlanır. Transmikser kazanları 12 m³ kapasitelidir; saatlik besleme, bu hacmin sahada dönen araç sayısıyla çarpılıp döngü süresine bölünmesinden çıkar. Örnek: 12 m³'lük araçlarla 60 dakikalık bir döngüde sürekli 5 araç çeviriyorsanız saatlik besleme 60 m³ olur; 132 m³'lük bir radye yaklaşık 2 saat 12 dakikada iner. Pompa ya da ekip bu hıza yetişemiyorsa darboğaz orasıdır, araç eklemek çözmez.

Toplam hacim büyükse, plan uzunsa ya da tek bir bom noktasından radyenin bütün köşelerine erişilemiyorsa iki pompa ile iki cepheden döküm yapılır; iki cephenin buluşma çizgisi ve zamanlaması önceden konuşulur. Santralimizde 16 transmikser, 40 m ve 47 m bomlu iki beton pompası bulunuyor; yoğun günlerde ek pompa desteği alıyoruz. Bom seçimi için beton pompası sayfasına bakın. Pompa konumu şantiye keşfinde kesinleştirilir, çünkü bom açıldıktan sonra yer değiştirmek yarım saat kaybettirir ve bu yarım saat soğuk derz demektir.

Radye döküm günü zaman çizelgesi

Kesit kalınlaştıkça radye yalnız bir plak değil, bir kütle betonu gibi davranmaya başlar; kabaca 80 cm ve üzeri kalınlıklarda bu davranış belirginleşir. Çimentonun hidratasyonu ısı üretir. İnce kesitte bu ısı yüzeyden atılır, kalın kesitte içeride birikir. Merkez ısınıp genleşirken yüzey dış havayla soğuyup büzülür; iki bölge arasında çekme gerilmesi doğar. Fark büyürse yüzeyde su geçiren termal çatlaklar oluşur.

Yaygın uygulamada iki hedef izlenir: merkez ile yüzey arasındaki sıcaklık farkının 20 °C düzeyinin altında kalması ve merkez sıcaklığının 70 °C düzeyini aşmaması. Alınan önlemler şunlardır:

• Hidratasyon ısısını düşüren, mineral katkı içeren reçeteler bu riski azaltır; ihtiyacı sipariş öncesinde belirtin ki reçete ona göre kurulsun.
• Taze betonun teslim sıcaklığını mümkün olduğunca düşük tutmak; yaz aylarında döküm saatini günün serin penceresine almak.
• Yüzeyi soğutmak değil, yalıtmak. Kalın radyede amaç merkezi hızla soğutmak değil, yüzeyin sıcaklığını merkeze yaklaştırmaktır. Islak çuval ve üstüne örtü, soğuk mevsimde ayrıca yalıtım battaniyesi kullanılır.
• Yüzeye soğuk su tutup ani şok yaratmamak; kür suyu ile beton yüzeyi arasındaki fark büyük olmamalıdır.
• Kalın ve önemli radyelerde merkeze ve yüzeye yerleştirilen sıcaklık ölçerlerle farkı döküm boyunca ve sonraki günlerde izlemek.

Kür süresi radyede kısaltılmaz. Yüzey işlemi biter bitmez örtü serilir ve yüzey nemli tutulur; ilk 24 saat belirleyicidir, sonraki günlerde süreklilik esastır. Çoğu şantiyede nemli kür en az 7 gün sürdürülür; geçirimsizlik beklenen ve yavaş dayanım kazanan reçetelerde daha uzun tutulur. Kürün dayanıma ve geçirimsizliğe etkisini betonda ilk 7 gün yazısında ayrıntılı anlattık. Radyede kürün ikinci bir işlevi daha vardır: nemli tutulan ve örtülen yüzey daha yavaş soğur, bu da merkez ile yüzey arasındaki sıcaklık farkını küçültür.

Radye kalınlığı çoğunlukla tek tabakada sıkıştırılamayacak kadar fazladır. Beton, birbirini takip eden tabakalar halinde serilir; tabaka kalınlığı çoğu şantiyede 40–50 cm'yi aşmayacak şekilde tutulur ve vibratör bir önceki tabakaya 10–15 cm girecek biçimde daldırılır. Böylece iki tabaka tek kesit gibi davranır. Vibratör betonu yatay taşımak için kullanılmaz; taşınan beton ayrışır. Daldırma aralığı ve süresi için vibratör kullanımı yazısına bakın. Sahada en az bir yedek vibratör bulundurun: döküm ortasında bozulan tek vibratör soğuk derz demektir.

Pompa hortumunun ucu donatıdan yüksekte tutulmaz; serbest düşme yüksekliği arttıkça iri agrega ile harç ayrışır, bu yüzden çoğu şantiyede 1,5 m ile sınırlanır. Döküm plakanın bir ucundan diğerine doğru ilerler; ilerleme cephesi dar tutulur, geride açık kalan taze yüzey azaltılır.

Radye üst yüzeyi genellikle perdah gerektirmez; üzerine perde ve döşeme geleceği için mastarla kot tutulması yeterlidir. Yüzey bodrum zemini olarak bırakılacaksa perdah zamanlaması terleme suyunun çekilmesine göre ayarlanır; yüzeye kuru çimento ya da su serpilmez.

Numune almayı ihmal etmeyin. Çökme deneyi TS EN 12350-2, sertleşmiş betonda basınç dayanımı deneyi TS EN 12390-3 kapsamındadır. Kaç set alınacağını proje ve mevzuat belirler; radyeye özgü kural şudur: büyük hacimli bir dökümde setler döküm boyunca farklı mikserlerden alınır ki tek bir aracın sonucu bütün dökümü temsil etmesin. İlk mikserde ve döküm ortasında çökme deneyi yaparak kıvamın sipariş edilen değerde kaldığını da kontrol edin. Santralimizde her harman ve her sevkiyat dijital kayıt altındadır; sevkler e-irsaliye ile belgelenir, talep ederseniz irsaliye listesi e-posta ile gönderilir.